Pół sekundy prawdy, czyli o tym, jak mimika demoluje autoprezentację...

Człowiek bardzo chciałby uchodzić za istotę rozsądną, opanowaną i cywilizowaną. Chciałby emanować spokojem, klasą oraz tą elegancką pewnością siebie, którą mają ludzie z reklam drogich zegarków i tanich kursów rozwoju osobistego. Niestety, twarz ma na ten temat własne zdanie. Usta jeszcze produkują uprzejmości, głos stara się brzmieć profesjonalnie, a już brew lekko podskakuje, nos się marszczy i cały misternie budowany wizerunek człowieka światowego zaczyna się sypać szybciej niż dieta od poniedziałku.

W tym właśnie cały urok mikroekspresji. To te krótkie, bezczelne ruchy twarzy, które pojawiają się, zanim nasz wewnętrzny rzecznik prasowy zdąży wyjść na mównicę i ogłosić oficjalne stanowisko. Najpierw emocja robi swoje, a dopiero chwilę później rozsądek przybiega zziajany, poprawia krawat i próbuje uratować sytuację. Innymi słowy: człowiek jeszcze nie zdążył skłamać z wdziękiem, a twarz już powiedziała prawdę z bezczelną szczerością.

To zresztą wiadomo od dawna: ciało jest szybsze od dobrego wychowania. Można godzinami ćwiczyć dyplomatyczne formułki, można mówić „oczywiście”, „jak najbardziej”, „cudowny pomysł”, ale jeśli przez pół sekundy człowiek wygląda tak, jakby właśnie powąchał jogurt po terminie, to cała werbalna elegancja ma mniej więcej taką wartość jak plastikowa korona w sklepie z zabawkami. Mikroekspresje są jak ten jeden szczery znajomy, którego nie bierze się na oficjalne przyjęcia, bo zawsze palnie prawdę w najmniej odpowiednim momencie.

Najpiękniejsze jest to, że najłatwiej zdradzamy się nie wtedy, gdy mówimy, lecz wtedy, gdy słuchamy. Kiedy mówimy, jesteśmy czujni, spięci, kontrolujemy zdania, ton i minę. Natomiast gdy słuchamy, czujemy się bezpieczniej i wydaje nam się, że wystarczy tylko kiwaċ głową z miną człowieka otwartego na dialog. A właśnie wtedy twarz urządza sobie samowolkę. Usta milczą, ale policzki, powieki i okolice nosa prowadzą już własną debatę parlamentarną. I nagle okazuje się, że człowiek, który wyglądał na życzliwego, w rzeczywistości od trzech minut wewnętrznie przewraca oczami.

Życie towarzyskie jest przez to sportem ekstremalnym. Spotykasz kogoś, mówisz „jak miło cię widzieć”, a twoja twarz przez ułamek sekundy robi coś pomiędzy zwątpieniem a paniką. Ktoś pokazuje ci zdjęcia z wakacji, a ty próbujesz zachować pozory zainteresowania, choć twoje czoło wysyła światu sygnał: „to już dwudzieste czwarte zdjęcie zachodu słońca i wszystkie wyglądają tak samo”. Ktoś opowiada o nowym partnerze, nowym aucie, nowej diecie albo nowym kursie oddychania i człowiek naprawdę chciałby być szlachetny, wspierający oraz dojrzały emocjonalnie, ale twarz niestety nie zawsze nadąża za tym projektem.

Osobnym rozdziałem tej farsy jest rozmowa kwalifikacyjna, czyli współczesny teatr absurdu. Kandydat ma nie krzyżować rąk, nie krzyżować nóg, nie drapać się po twarzy, nie drapać się po głowie, nie wyglądać na zbyt pewnego siebie, ale też broń Boże nie na zbyt niepewnego. Ma siedzieć prosto, gestykulować symetrycznie, mieć otwartą postawę i promieniować entuzjazmem. Najlepiej takim naturalnym, spontanicznym entuzjazmem, wyćwiczonym dzień wcześniej przed lustrem. A potem słyszy pytanie: „Gdzie widzi się pan za pięć lat?” i w tej samej chwili jego ciało postanawia wykonać układ choreograficzny zatytułowany „Flaming po załamaniu nerwowym”.

W ogóle rozmowa o pracę to moment, w którym ludzkość osiąga szczyt hipokryzji w wersji premium. Kandydat udaje, że od dziecka marzył o pracy akurat w tej firmie, rekruter udaje, że pytanie o „największą słabość” ma sens, a obie strony dzielnie zachowują się tak, jakby nie chodziło głównie o pieniądze, tylko o wspólną podróż ku wartościom. W tym wszystkim mikroekspresje są jedynym uczciwym uczestnikiem spotkania. One nie udają, że „Excel jest pasją”, nie wierzą w „dynamiczne środowisko” i nie dają się uwieść słowu „synergia”. One pojawiają się na sekundę i mówią: „wszyscy wiemy, o co tu chodzi”.

Równie zabawnie bywa w codziennych relacjach. Człowiek sądzi, że jest mistrzem kamuflażu, a tymczasem wystarczy jeden komentarz przy rodzinnym stole i już połowa twarzy mówi „kocham was”, a druga połowa „nie wytrzymam do deseru”. Na tym właśnie polega cały komizm życia społecznego: niby jesteśmy dorośli, ubrani, ogarnięci, a jednak wciąż zdradzają nas mięśnie twarzy, jakbyśmy byli źle wychowanymi dziećmi na szkolnym apelu. Człowiek przez lata buduje wizerunek osoby zrównoważonej, a potem jedna uwaga cioci o „braku stabilizacji” i nagle twarz pokazuje cały repertuar od rozpaczy po pogardę.

Oczywiście nie ma co popadać w przesadę i traktować mikroekspresji jak magicznego wykrywacza prawdy. To nie jest tak, że po przeczytaniu dwóch artykułów i obejrzeniu trzech filmików człowiek staje się Sherlockiem Holmesem od mięśnia jarzmowego. Czasem ktoś wygląda podejrzanie, bo jest zmęczony. Czasem marszczy nos, bo go swędzi. Czasem unosi brew, bo coś go zdziwiło, a nie dlatego, że właśnie gardzi nami i całym naszym rodem. Człowiek to nie instrukcja obsługi ekspresu do kawy. Nie wszystko da się odczytać od ręki, a już na pewno nie wszystko trafnie.

I może właśnie to jest w tym najlepsze. Mikroekspresje nie obiecują przecież pełnej wiedzy o drugim człowieku. One tylko przypominają, że pod grubą warstwą manier, uprzejmości, pozy zawodowej i społecznego makijażu wciąż siedzi ktoś bardzo pierwotny, szybki i szczery. Ktoś, kto przez pół sekundy reaguje naprawdę, zanim włączy się cały ten elegancki system autocenzury. A potem wszystko wraca do normy: uśmiech wraca na miejsce, głos mięknie, słowa znów są gładkie i cywilizowane. Tylko ten krótki błysk prawdy już zdążył się wydarzyć.

Temat mikroekspresji jest tak wdzięczny, bo przypomina jedną bardzo niewygodną, ale i bardzo pocieszającą prawdę: nikt z nas nie jest aż tak gładki, jakby chciał. Pod każdym „miło mi”, „spokojnie”, „super pomysł” i „oczywiście, bez problemu” siedzi mały, nerwowy człowieczek, który przez pół sekundy pokazuje światu, co naprawdę myśli. A potem z godnością poprawia fryzurę i wraca do roli.

I to jest nawet piękne. Trochę kompromitujące, trochę niewygodne, ale jednak piękne. Bo dzięki temu wciąż jesteśmy ludzcy. Niedoskonali, momentami przezroczyści emocjonalnie, odrobinę śmieszni. Tacy, co chcieliby błyszczeć klasą, a kończą z miną człowieka, któremu własna twarz właśnie zrobiła publiczny sabotaż.